موج کم آبی در آذربایجان شرقی

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما، اگر چه در طول ۱۰ سال گذشته، تغییرات آب و هوا در آذربایجان شرقی به طور محسوسی باعث تغییرات و برخی جابه جایی‌ها در فصل‌ها شده، اما این مشکل در چند سال اخیر با کاهش بارش‌های بهاری و افزایش دما در فصول سرد تاثیرات نامطلوب قابل توجهی داشته است.
خشکسالی‌های پی در پی، کاهش مستمر ذخیره مخازن سد‌ها، پایین آمدن سطح آب‌های زیرزمینی، استفاده از حداکثر منابع برای تامین آب شهر‌ها بخش مهمی از همین مشکلات است، مشکلاتی که از امسال نام بحران آب به خود گرفته است.
طبق اعلام معاون حفاظت و بهره برداری شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان شرقی، این استان تنها تا ۲ ماه آینده منابع تامین آب آشامیدنی دارد و اگر شرایط جوی به همین منوال باشد، قطعی آب در روز‌های گرم سال آینده حتمی است.
جلیل زاده می‌گوید: حدود ۷۰ درصد آب استان از آب‌های سطحی استحصال می‌شود، چرا که تا جای ممکن باید از منابع آب زیرزمینی با احتیاط بهره برداری شود تا برای سال‌های آینده منابع ذخیره وجود داشته باشد.
به گفته جلیل زاده هم اکنون از ۸۰ سد فعال استان، ۴ سد شامل سد علویان مراغه، نهند تبریز، سهند هشترود و ستارخان اهر مهمترین منابع تامین آب اشامیدنی استان هستند، اما آنچه امروز مشاهده می‌کنیم پایین آمدن ۵۸ درصدی آب سد علویان، ۳۰ درصدی سد نهند و ستارخان است و این یعنی تامین آب آشامیدنی در این شهر‌ها و مناطق تحت پوشش آن‌ها با کمبود شدید مواجه است.
کاهش بارندگی ها، عامل اصلی بحران آب
مدیر کل مدیریت بحران آذربایجان شرقی اعلام کرده است: کاهش شدید بارش‌ها و شکل نگرفتن روان آب‌ها مهمترین مشکل در حوزه آب استان است.
به گفته خلیل ساعی، امسال بعد از بارش‌های سیل آسای فروردین، بارش موثری در استان نبوده است و از طرفی پیش بینی‌ها حاکی از آن است که چنین بارشی تا پایان بهمن هم نخواهد بود.
کاهش ۱۱۶ میلی متری بارش‌ها در سال آبی ۹۶-۹۷ نسبت به سال آبی گذشته در حالی است که دمای هوا هم ۱.۲ تا ۲ درجه سانتیگراد بیشتر شده و تبخیر آب در سد‌ها از هزار و ۴۰۰ میلی متر سال قبل به هزار و ۷۰۰ میلی متر رسیده است.
مدیر کل هواشناسی آذربایجان شرقی هم گفته: پاییز امسال خشک‌ترین و گرمترین پاییزی بود که در طول ۶۷ سال گذشته سپری کردیم.
مطلبی فر می‌گوید: میانگین بارش‌های پاییزه امسال در این استان ۵۸.۵ میلی متر است که ۲۱.۶ درصد نسبت به مدت مشابه سال قبل کاهش نشان می‌دهد و البته این میزان بارش نسبت به دراز مدت نشانگر کاهش ۲۹.۱ درصدی است.
مصرف آب در آذربایجان شرقی، بدون توجه به ذخایر آبی
ایران در زمینه سرانه مصرف آب در میان کشور‌های مختلف جهان رتبه بالایی دارد و این امر متناسب با ذخایر آبی نیست.
علاوه بر هدر رفت آب در بخش کشاورزی که گاهی به ۴۰ درصد هم می‌رسد و یا مشکلات زیر ساختی بخش صنعت که همچنان با تصفیه خانه‌ها و بازیافت آب غریبه اند، مشترکان آب آشامیدنی هم در هدر رفت آب نقش مهمی دارند.
کارشناسان تاکید دارند: بحران دریاچه ارومیه بیشتر از اینکه تحت تاثیر تغییرات اقلیمی باشد، به نوعی قربانی مصرف مدیریت نشده آب در بخش‌های مختلف استان‌های همجوار از جمله آذربایجان شرقی است.

بخش کشاورزی، مصرف کننده اصلی منابع آب
مجموع زمین‌های کشاورزی آذربایجان شرقی حدود یک میلیون و ۲۰۰ هزار هکتار است که ۴۴۰ هزار هکتار آن در حوضه دریاچه ارومیه قرار دارد.
بر اساس آمار موجود، بیش از ۸۸ درصد آب استان در بخش کشاورزی مصرف می‌شود.
بخشی که روش‌های آبیاری در آن هنوز از شیوه سنتی فاصله نگرفته و حجم عظیمی از آب مورد استفاده در آن از بهره وری لازم برخوردار نیست و هدر می‌شود.

معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان شرقی با اشاره به اینکه تاکنون ۵۰ هزار هکتار از ۲۵۰ هزار هکتار زمین مستعد اجرای سامانه‌های نوین آبیاری در استان به این سامانه‌ها مجهز شده اند، اظهار می‌کند: اجرای این طرح در حدود ۱۰ هزار هکتار، در سه سال گذشته انجام شده است.
ایرانی فام می‌گوید: به منظور بهینه سازی مصرف آب در حوضه آبریز دریاچه ارومیه، حقابه زمین‌های کشاورزی در این حوضه بر اساس برآورد مصرف سامانه‌های نوین آبیاری تعیین می‌شود و تغییر و اصلاح الگوی کشت از راهکار‌های اساسی در راستای تحقق این هدف است.
او خاطرنشان می‌کند: به همین منظور کشت ۲۵۰ هکتار زعفران و ۴۵۰ هکتار پسته به عنوان کشت جایگزین محصولات با مصرف آب بالا همچون سبزی و صیفی، پیاز و هندوانه در زمین‌های حوضه دریاچه ارومیه محقق شده، ضمن اینکه کشت کلزا به عنوان یکی از دانه‌های روغنی با مصرف آب کم از چند سال گذشته در زمین‌های حوضه دریاچه ارومیه آغاز شده، اما همه روستائیان همکاری نمی‌کنند از این رو در بخش فرهنگ سازی تلاش بیشتری لازم است.
معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی استان اضافه می‌کند: بر همین اساس از ابتدای مهر امسال به گندمکاران توصیه کردیم کشت پاییزه را مدیریت و بیشتر به زمین‌های دیم تمرکز کنند و اگر کشاورزانی هم تنها در زمین‌های آبی می‌توانند کشت کنند، در سال زراعی جدید، محصولات کم آب بر کشت کنند.
مصرف کنندگان خانگی و ضعف فرهنگ مصرف آب
شستشوی خودرو در حیاط منزل یا محوطه مجتمع‌ها به جای رفتن به کارواش، آبیاری باغچه‌ها و فضای سبز با آب آشامیدنی، باز گذاشتن شیر آب هنگام شستشوی ظروف یا استحمام، استفاده از آب در تابستان برای تلطیف هوای محیط، شستن فرش و موکت و زیرانداز‌ها به جای مراکز قالیشویی در منزل، نمونه‌های بارز هدر دادن آب توسط مشترکان خانگی است.
مدیر عامل شرکت آب و فاضلاب آذربایجان‌شرقی می‌گوید: مصرف سرانه آب در استان برای هر نفر در شبانه روز ۱۹۰ لیتر است در حالیکه میانگین استاندارد مصرف سرانه آب در کشور ۱۵۰ لیتر است، از این رو شهروندان در این استان ۴۰ لیتر در شبانه روز بیشتر آب مصرف می‌کنند.
ایمانلو با اشاره به برخورداری ۲ میلیون و ۹۰۰ هزار نفر از خدمات آب آشامیدنی در استان ادامه می‌دهد: با توجه به افزایش دما و محدودیت منابع آب آشامیدنی در مناطق مختلف کشور و به تبع آن در استان و روند افزایش میزان مصرف آب به ویژه در کلانشهر تبریز، در صورتی که شهروندان در مصرف آب مدیریت و صرفه جویی نکنند، احتمال بروز نوسانات آبرسانی و کمبود آب قطعی است.
بهره گیری از تجارب بین المللی برای عبور از بحران آب
 مدیر عامل شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان شرقی تاکید می‌کند: امروزه در دنیا به ویژه در کشور‌های خشک مثل ایران، WATER GUIDE (حکمرانی و سیاست گذاری آب) یک مقوله جا افتاده است، به گونه‌ای که همه موارد استحصال، جمع آوری و مصرف آب مشخص می‌شود و با یک برنامه مدون و بر اساس وضع جوی و نیاز‌های موجود برای سهمیه بندی آب اقدام می‌شود.
هاشمی ادامه می‌دهد: به همین علت ما سعی می‌کنیم با استفاده از تجارب ۳۰ ساله استرالیا در قالب " گفتگوی آب ایران و استرالیا "، زمینه آموزش ذینفعان اعم از بخش دولتی و خصوصی و مردم و نهایتا توجیه و مسئولیت پذیری همگانی فراهم شود. 

ویل فارگز، رئیس تیم سیاستگذاری آب استرالیا است، با او در حاشیه برگزاری کارگاه آموزشی گفتگو می‌کنم.
او می‌گوید: اقتصاد و سیاست کاملا تحت تاثیر آب است و به همین علت دولت باید زیرساخت‌ها و استراتژی‌های حفاظت و مدیریت آب را ایجاد کند، ضمن اینکه بخش خصوصی هم توزیع آب در صنایع و خدمات را بر عهده بگیرد و نظارت مستقل و گزارش‌های بی طرفانه‌ای هم باید ارائه شود تا منابع آبی به بهترین شکل، حفاظت شود.
ویل فارگر خاطرنشان می‌کند: کشاورزی وسیع با منابع آبی محدود، چالش ما در استرالیا هم هست، اما ما کشاورزی را همراه با حفظ منابع آبی و محیط زیست انجام می‌دهیم، چرا که یکی بدون دیگری ارزش ندارد.
او ادامه می‌دهد: در هدایت راهبردی آب، بورس آب ایجاد کرده ایم، یعنی آب را قیمت گذاری و سپس به هریک از بخش‌ها عرضه می‌کنیم، در این حالت نه تنها در مصرف آب آشامیدنی، صرفه جویی قابل توجهی رخ می‌دهد، بلکه به عنوان مثال کشاورز هم می‌تواند تصمیم بگیرد سهمیه آب را صرف تولید محصول کند یا اینکه به صنایع و خدمات بفروشد، چرا که تولید برخی محصولات به صرفه نیست و حتی نمی‌تواند هزینه تولید را موقع فروش به کشاورزان بازگرداند.
با در نظر گرفتن همه جوانب، بدون شک مدیریت عرضه آب در سال آینده یکی از دغدغه‌های اصلی در استان خواهد بود و اگر راهکار‌های اساسی هم طراحی شود، به یقین برای سال آینده امکان اجرا شدن ندارد.

باید بدانیم اگر نگران جیره بندی محله ای، سهمیه بندی آب اعضای خانوار یا قطعی چند ساعته آب با برنامه ریزی قبلی در هر منطقه هستیم، باید از همین امروز به فکر صرفه جویی باشیم، چرا که بدون صرفه جویی ۱۰ تا ۲۰ درصدی، کمبود آب آذربایجان شرقی در ۶ ماهه نخست سال ۹۷ قطعی است.

گزارش مکتوب : مهین انتظار