یلدا؛ شبی به بلندای تاریخ کهن ایران زمین

یلدا برگرفته از واژه سریانی به‌معنای زایش و تولد است و شب چله هم که مترادف شب یلداست از آن روست که چهل روز اول زمستان را «چله بزرگ» و20 روز بعد از آن را «چله کوچک» نامیده‌اند. ابوریحان بیرونی از این جشن با نام «میلاد اکبر» نام برده و منظور از آن را «میلاد خورشید» دانسته‌است.
امشو اول قاهاره، خیر دٍ حونَت بَواره
(امشب اول یلداست خیر به خونه ات بباره)
نون و پنیر و شیره ،کیخا حونَت نمیره
(نون و پنیر و شیره سرپرست خونه ات نمیره)
«شب یلدا» که به عنوان یکی از شب‌های مقدس در ایران باستان مطرح بوده به‌صورت رسمی در تقویم ایرانیان باستان از سال ۵۰۲ قبل از میلاد در زمان داریوش اول به تقویم رسمی ایرانیان باستان راه یافت. در این جشن، طی شدن بلندترین شب سال و به دنبال آن بلندتر شدن طول روزها در نیم‌ کره  شمالی که مصادف با انقلاب زمستانی است  گرامی داشته می‌شود.
مردم دوران باستان و از جمله اقوام آریایی از هند و ایرانی - هند و اروپایی، دریافتند که کوتاهترین  روزها، آخرین روز پاییز و شب اول زمستان است و بلافاصله پس از آن روزها به تدریج بلندتر و شب‌ها کوتاهتر می‌شوند، از همین رو آنرا شب زایش خورشید (مهر) نامیده و آنرا آغاز سال قرار دادند کریسمس مسیحیان نیز ریشه در همین اعتقاد دارد.
آغاز فصل سرما و زمستانی سپیدپوش در شب یلدا نمادی از همدلی اقوام ایرانی در چهارگوشه کشور عزیزمان ایران است.
شب یلدا تنها یک دقیقه طولانی ‌تر از شبهای قبل و بعد از آن است، اما همین یک دقیقه بهانه‌ای شده، برای یک رسم کهن و یک آیین ماندگار که در آن خانواده‌ها در شب سرد زمستان با دور هم جمع شدن و خوردن نوشیدنی، میوه و شیرینی این شب را به سحر می‌رسانند
 این مراسم باشکوه که می‌توان آن را پس از عید نوروز یکی از جشن‌ها و آیین‌های ماندگار ایران کهن دانست در لرستان نیز با شکوه هرچه تمام در بین خانوادهای این قوم بزرگ برگزار می‌شود به نحوی که در این شب همه اقوام و فرزندان در منزل بزرگ و پیر خانواده جمع شده و سنت صله رحم را به جا می‌آورند
آیین شب یلدا درلرستان به «شُو چله» شهرت دارد و ریشه این آیین به هزاره سوم و چهارم پیش ‌از میلاد برمی‌گردد.
این شب که در گویش محلی لری به آن شو چله یا توک چله و نیز اول قهاره گفته می‌شود، به معنی آغاز فصل سرما، فصلی بسیار قهار و زمستانی سرد با شب‌های بلند است.
آیین‌های یلدایی مردم لرستان؛
آیین چارشو «دُر کنی» از رسوم کهن لرستان در شب یلدا (امشو اول قاره)
شب یلدا یا شب چله در گویش لری " اول قاره، شو چله، توک چله هم معذوف است.
در این شب نوجوانان و جوانان با تاریک شدن هوا به پشت بام منازل همسایه رفته و شالی را به حیاط منزل آویزان می‌کنند و با سردادن شعار جمعی "امشو اول قاره، خیر د هونت بواره، نون و پنیره و شیره، کیخا حونت نمیره" از صاحبخانه می‌خواهند تنقلات شب یلدا را در شال آنها بریزد
امشو اوّل قاهاره، خیر دٍ حونَت بَواره
(امشب اول یلداست خیر به خونت بباره)
نون و پنیر و شیره ،کیخا حونَت نمیره
(نون و پنیر و شیره سرپرست خونت نمیره)
امشو اوّل قاهاره، کَت و گلونی وِه هاره
(امشب اول یلداست شال و روسری آویزونه)
نم نم بارو می باره، صاحو حونه بیاره
(نم نم بارون می باره صاحبخونه بیداره)
امشو اوّل قاهاره ،بعدٍ زٍمسّو باهاره
(امشب اول یلداست بعد از زمستون بهاره)
چی ئی به کُشکَه بیاره، کَرَمِت بی شماره
(چیزی بده کوچیکه بیاره کرمت بی شماره)
امشو اوّل قاهاره، خیر دٍ حونَت بَواره
امشب اول یلداست خیر به خوونت بباره)
    نون و پنیر و شیره، کیخا حونَت نمیره
(نون و پنیر و شیره سرپرست خونت نمیره)
گرفتن فال چهل سرو در شب یلدا 
مردم لرستان در شب یلدا فال مخصوصی با دانه‌های تسبیح دارند که این فال چهل سرو نام دارد. این فال به این صورت است که چهل بیت شعر به زبان لکی خوانده می‌شود، این شعر‌ها که به صورت تصادفی خوانده می‌شوند و توسط یکی از افراد حاضر در جمع با استفاده از تسبیح شمرده می‌شوند، زمانی که بیت آخر یعنی بیت چهلم خوانده می‌شود معنی آن بیت شعر به عنوان نتیجه فال فرد مورد نظر خوانده می‌شود.این فال توسط پدربرزگ و مادربزرگ ها گرفته می شود.
شوهنومه خونی (شاهنامه خوانی)
شوهنومه خونی (شاهنامه خوانی)و متل‌گویی (قصه تعریف کردن) از دیگر رسوم مردم لرستان در این شب است که اغلب توسط بزرگان فامیل برای جمع حاضر صورت می‌گرفت و در این بخش بزرگ فامیل با لحنی جذاب و محلی قصه‌های کهن را برای جمع تعریف می‌ کند و این کار مورد استقبال اعضای خانواده به خصوص کودکان قرار می‌گرفت
تفال به دیوان حافظ
خواندن دیوان حافظ و تفال به آن، مرسوم است که در این شب بزرگ خانواده ها تفألی به دیوان حافظ می‌زنند و اهل ذوق و شاعری، سروده‌های خود را برای دیگران می‌خوانند..
قاشق‌زنی
یکی دیگر از رسوم دیرینه مردم این دیار در شب اول قاره سنت قاشق زنی است. دراین آیین نیز افراد با پوشاندن سر و صورت خود به درب منازل رفته و با به صدا در آوردن قاشق، صاحب خانه را از حضور خود آگاه می‌کنند. در این هنگام صاحب خانه نیز به میمنت این شب مقداری از تنقلات و شیرینی خانگی را در ظرف آنان می‌ریزد.
گندم شیره، تهیه گندم، کنجد و شاهدانه که به اصطلاح عامیانه به آن "گندم شادونه" می‌گویند، نخود، کشمش، پسته، بادام، گردو و انواع شیرینی‌های محلی از جمله تنقلاتی است که مردم این دیار در شب یلدا از آنها استفاده می‌کنند..
غذای مخصوص مردم لرستان در شب یلدا بوقلمون، گوسفند، سبزی پلو ماهی و خورشت سبزی است. بنا به سنت دیرینه، اغلب خانواده‌های لرستانی شب یلدا را در کنار بزرگان طایفه به ویژه پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌های خود سپری می‌کنند.
ثبت ملی آیین آتش نوروزیِ ( آگِر نوروژی) شب چله 
فرهاد نظری مدیر کل ثبت آثار و حفظ و احیای میراث معنوی و طبیعی از ثبت «آگِر نوروژی؛ آیین آتش نوروزیِ شب چله» در فهرست ملی میراث ناملموس کشور خبر داد وگفت:.یکی از آیین‌های باستانی ایرانی که هنوز در میان مردم قوم لک حفظ شده، آیین «آگر نوروژی» است؛ آنها در شبی که به شو چله (شب چله) معروف است، آتش بزرگی برپا کرده و گرداگرد آن به پایکوبی و شادی می‌پردازند.
براساس اطلاعات مندرج در سایت یونسکو، ایران تا امروز تنها کشوری است که درخواست ثبت جهانیِ آئین باستانی «شب چله» را دارد و تا امروز به جز ایران، هیچ کشوری درخواست داشتن پرونده‌ای مشترک یا تک را برای «شب چله» نداشته است.

 اما این روزها  دیگر حال و هوای یلدای گذشته را ندارد  چرا که تلخی گرانی، شیرینی شب یلدا را ازبین برده ومردم شور و شعف یلدا های گذشته  را به علت هزینه های کمر شکن ندارند وآداب و رسوم و دورهمی ها خانواده ها کمرنگ  شده است و این مساله می طلبد، مسئولان با تدبیر برای کاهش هزینه ها کام مردم را در آستانه شب یلدا با رونق دورهمی ها و صله رحم به بهانه این آیین باستانی شیرین کنند.
نویسنده: خدیجه میری
ویراستار: علی مرادی کاکاوندی