زبان مادرى، زيباترين آواى زندگى

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما مرکز ایلام؛  "زبان" واژه اى آشنا كه روزگارى بسيار غريب بوده است.غريبه اى آشنا كه ذهن را راهى روزهاى دور تاريخ با مردمان بدوى اش مى كند؛ دوران خاموشى و سكوت زبان.

درست در همين لحظات است كه آدمى به  فكر فرو مى رود؛ انديشيدن به اين كه انسان هاى آن دوران چقدر سخت توانسته اند با يكديگر ارتباط برقرار كنند و چقدر سخت تر بوده است كه احساسات و عواطف شان را بيان كنند.اصلا آن ها واژه ى "دوستت دارم" را با چه تصوير و يا اشاره اى بيان مى كردند؟!

گرچه درك اين موضوع، شايد نيازمند تجربه اى شخصى باشد؛ اما مطالعات نشان مى دهد كه زبان، در عبورِ خود از دالان هاى پر پيچ و خمِ زمان، به بلوغ رسيده و داراى شاخه هاى متعددى شده است كه هر كدام نام زبان مادرى به خود گرفته اند.

به گفته ی کارشناسان، اصطلاح زبان مادرى را نخستين بار راهب هاى كاتوليك براى اشاره به زبانى خاص، به جاى زبان لاتين به كار بردند كه هنگام وعظ از آن استفاده مى كردند.

به دنبال بيدارى زبانى و نيز  پى بردن به اهميت زبان مادرى و با هدف كمك به تنوع زبانى و فرهنگى و جلوگيرى از مرگ زبان ها، سازمان يونسكو با شعار  «کسی که نتواند به زبان مادری خود صحبت کند، بخواند و بنویسد بی سواد محسوب می شود» ١٧ نوامبر سال ١٩٩٩ ميلادى، در تصميمى، روز ٢١ فوريه را به نام روز  زبان مادرى تعيين كرد.

مهدى سجادى دانشجوى  دكتراى زبان شناسى دانشگاه تهران، بر اساس تحقيقات خود در اين خصوص، به تعريفى علمى و جامع از زبان مادرى  پرداخته  و آن را  بر اساس دیدگاه هم‌زمانی و درزمانی (تاریخی) توصيف مى كند.

به زعم وى از دیدگاه هم‌زمانی، زبانِ نخست یا مادری به زبان یا زبان هايى گفته مى شود که کودک از بدو تولد در محیط خانه آن‌ها را از والدینش فرا مى ‌گیرد و در واقع زبان بومی واصلی والدینِ کودک است.

و از دیدگاه در زمانى، زبان مادری الزاماً زبان مادر کودک نیست. يعنى واژۀ «مادر» در اصطلاح «زبان مادری» به معنای «اصلی و اساسی» به كار مى رود.

بنابراين مى توان گفت که زبان مادریِ هر فردی زبان اجداد و نیاکان اوست هرچند ممکن است وی اکنون نتواند با آن صحبت کند.

به‌عنوان‌مثال، زبان مادریِ فردی که ترکی صحبت می كند ولی نیاکانش کورد بوده اند کوردی است یا زبان مادری فردی که اکنون کوردی سورانی صحبت می كند ولی اجدادش هَورام بوده اند هَورامی است یا برعکس و غیره.

وى با اشاره به اينكه يكى از  دلايل مهم تكلم به زبان مادرى تداوم پيوند فرد با گذشته و ريشه خود است افزود: جلوگيرى از گسستن اين پيوند، موجب رهايى او از بى هويتى شخصيتى و زبانى مى شود.

يك كارشناس ارشد گفتار و زبان معتقد است: اگر  كسى نتواند با زبان مادرى آموزش ببيند و به آن زبان، متن توليد كند در روند شناخت، نقيصه ايجاد مى شود كه نتيجه ى آن اختلال هويتى فرد است.

زهرا مرادپور تصريح كرد: كسى كه قادر به خواندن و نوشتن به زبان مادرى خود نباشد در واقع در ارائه ى بخش بزرگى از انفعالات مغزى و ذهنى  ناتوان خواهد بود.

دكتر حسن عشايرى- عصب شناس مى گويد:آموختن زبان مادرى از نظر اين علم، حياتى است؛ به گونه اى كه زبانِ اول، در مقايسه با زبان دوم يا زبان هايى كه فرد بعدها در بزرگسالى مى آموزد جايگاه متفاوتى را در قشر مغز اشغال مى كند.

به گفته ى وى: در سكته هاى " ايسكميك" مغزى آسيب رايج تر به ناحيه ى زبان دوم وارد مى شود و فرد ابتدا توانايى هاى زبان دوم را از دست مى دهد در حالى كه هنوز قادر خواهد بود به زبانِ نخست حرف بزند.

اين دكتر عصب شناسى تأكيد مى كند: زبان مادرى ديرتر از هر  چيزى در انسان خاموش مى شود و اين يك مسأله بنيادى در علم عصب شناسى است.

و اما بر اساس تحقيقات زبان شناسان امروزه ٦٨٠٠ زبان در سراسر دنيا وجود دارد كه به لحاظ گويشورى با هم متفاوتند از  اين تعداد، ١١ زبان و هر كدام ١٠٠ ميليون نفر گويشور بومى يا بيشتر دارند.

يعنى ٥١ درصد جمعيت جهان به اين زبان ها صحبت مى كنند كه عبارتند از: چينى ماندرين، انگليسى، اسپانيايى، عربى، هندى، پرتغالى، بنگالى، روسى، ژاپنى، فرانسوى و آلمانى.

٢٠٠ زبان هم متعلق به ٤٤ درصد از جمعيت جهان است اين بدين معناست كه بيش از ٦٠٠٠ زبان به وسيله ى گروه هايى كمتر از يك ميليون نفر تكلم مى شود و برخى از آن ها كمتر از هزار نفر گويشور دارد و تعداد٣٠٠٠ زبان نيز در معرض نابودى هستند.

حميد حيدرپناه دكتراى جامعه شناسى فرهنگى در خصوص كاركرد زبان مادرى در علم جامعه شناختى مى گويد: علاوه بر  نقش زبان مادرى در  تنوع فرهنگى كه در بحث جامعه شناسى رفتارى و با موجوديت واژه هايى مانند: تشكر، تسليت، خواهش، همدلى و غيره، كاركرد اجتماعى خود را نشان مى دهد؛ يكى ديگر از كاركردهاى زبان به ويژه زبان مادرى كه داراى تنوع بيشترى است ايفاى نقش فرهنگى است؛ به گونه اى كه زبان، يكى از مهمترين اركان هر فرهنگى محسوب مى شود.

وى افزود: استان ايلام به عنوان منطقه اى كه داراى پيشينه ى تمدنى و فرهنگى غنى  است به كمك كاركرد زبان مادرى يا بومى، بسيارى از داشته هاى فرهنگى خود را از  جمله تعداد زيادى از متل ها، موسيقى ها، آداب و رسوم و لباس هايى كه در عزادارى ها و شادى ها به عنوان مشخصه هاى فرهنگى و بومى اين استان مى توان از آن ها نام ببرد را از نسلى به نسل ديگر منتقل كرده است.

وى گفت: والدینی که زبان شان با زبان فرزندان خود یکی نیست باید بدانند و به این سطح از  علم و آگاهى دست بيابند که اين آموزش حق فرزند آن هاست و در حقیقت زبان مادریِ چنین کودکی، هم‌زبان پدر و هم زبان مادر است و نبايد از هیچ کوششی در خصوص فرهنگ پذيرى و رشد اجتماعى كودكانشان دریغ كنند؛ زيرا در غیر این صورت، هیچ استدلال منطقی غیر از عدم آگاهی، عادات فرهنگی غلط و ظلم در حق کودک نمی تواند  اقدام شان را توجیه كند و قطعاً در زمانى مناسب بابت اهمال در این کار مورد مؤاخذه و سرزنش قرار خواهند گرفت.

و کلام آخر هم این باشد که مراقب باشیم زبان مادری امان به دفترچه ی خاطرات نپیوندد و همواره با افتخار بر سر زبان ها جاری باشد.

*** زهرا پوراسماعیل