روندهای سیاسی و جمعیت شناختی مسلمانان ساکن در اروپا

به گزارش سرويس بين الملل خبرگزاري صدا وسيما ،در سال های اخیر به دنبال مواجهه اروپا با امواج پناه جویی که به ویژه متاثر از تحولات ژئوپلتیکی از جانب مرزهای جنوبی این قاره و منطقه غرب آسیا بوده است، مسئله جمعیت مسلمانان اروپا مورد توجه محافل سیاسی و پژوهشی اروپا قرار گرفته است.

در واقع با ورود مسلمانان به خاک اروپا، مناظرات پر دامنه ای در سپهر سیاسی و اجتماعی اروپا پیرامون پیوند افزایش جمعیت مسلمانان اروپایی با هویت و امنیت در اروپا در گرفته است. جمعیت مسلمانان وارد شده به اروپا در سال های اخیر به نسبت میانگین تاریخی بسیار زیاد بوده است به همین دلیل اتحادیه اروپا و بسیاری از کشورهای عضو برخی تغییرات سیاستی را برای محدو سازی ورود انها به انجام رسانده اند.

واقعیاتی پیرامون جمعیت مسلمان ساکن در اروپا

1-مهم ترین کانون های حضور مسلمانان اروپا
مسلمانان اقلیت نسبتا کوچکی در اروپا هستند که تقریبا 5 درصد جمعیت را تشکیل می دهند. با این وجود در برخی از کشورهای اروپایی مانند فرانسه و سوئد، درصد مسلمانان از جمعیت بالاتر است. فرانسه و آلمان داری بیشترین تعداد مسلمانان در بین 28 کشوره عضو اتحادیه اروپا به همراه نروژ و سوئد هستند. بر اساس گزارش پژوهشیِ"مرکز مطالعات پیو"، جمعیت مسلمانان ساکن در 28 عضو اتحادیه اروپا به علاوه نروژ و سوئیس در اواسط سال 2016، 25/8 میلیون نفر بوده است که 4/9 درصد جمعیت این کشورها را در بر می گرفته است.

این در حالی است که در سال 2010 جمعیت مسلمانان ساکن در این کشورها 19/5میلیون نفر و 3/8 درصد جمعیت این کشورها بوده است.

جمعیت مسلمانان (2016)      درصد جمعیت مسلمان به کل جمعیت(2016)
===================     ===================
28 عضو اتحادیه اروپا به علاوه نروژ و سوئیس25770000   4/9
            فرانسه 5720000      8/8
             آلمان 4950000       6/1
        انگلستان 4130000       6/3
            ایتالیا 2870000        4/8
              هلند 1210000       7/1
           اسپانیا 1180000        2/6

2-افزایش پیوسته درصد مسلمانان در کل جمعیت اروپا
ما شاهد افزایش پیوسته درصد مسلمانان در کل جمعیت اروپا هستیم. مسئله ای که در دهه های آینده نیز استمرار خواهد داشت. مهاجرت و تولد دو پیشران اصلی واقعیت فوق بوده است. بین میانه سال 2010 تا میانه سال 2016، مهاجرت بزرگترین عامل رشد جمعیت مسلمانان در اروپا بوده است. در این مدت 2/5 میلیون نفر از مسلمانان به دلایلی غیر از پناهجویی از جمله برای اشتغال یا تحصیل به اروپا آمده اند. در این مدت همچنین، 1/3 میلیون نفر در موقعیت پناه جویی وارد اروپا شده اند و 250000 نفر نیز این منطقه را ترک کرده اند.
پیش بینی سطح مهاجرت در آینده بسیار دشوار است چرا که این مسئله نه تنها به شرایط اقتصادی و سیاسی در خارج از اروپا بلکه به وضعیت اقتصادی و سیاست های کشورهای اروپایی نیز بستگی دارد. با این وجود، "مرکز مطالعات پیو"، در قالب سه سناریو، تاثیر پدیده مهاجرت بر نسبت جمعیت مسلمانان به کل جمعیت اروپا تا سال 2050 را پیش بینی کرده است.

سناریوی مهاجرت صفر
در قالب سناریوی قطع کامل مهاجرت (ترکیب پناه جویان و مهاجرت قانونی) به اروپا، انتظار می رود جمعیت مسلمانان اروپا، تا سال 2050 از حدود 4/9 درصد کنونی به حدود 7/4 افزایش یابد. این مسئله به آن دلیل است که مسلمانان اروپا به طور متوسط 13 سال از متوسط جمعیتی اروپا جوان تر هستند و در نتیجه به نسبت دیگر اروپایی ها باروری بیشتری دارند.

سناریوی مهاجرت متوسط
سناریوی دوم مهاجرت متوسط است که در آن مهاجرت مسلمانان به ویژه آنهایی که با دلایلی غیر از پناه جویی به خاک اروپا وارد می شوند ادامه می یابد. در این سناریو، جمعیت مسلمانان اروپا تا سال 2050 می تواند به 11/2 درصد از کل جمعیت این کشورها نیز برسد.

سناریوی مهاجرت بالا
در سناریوی مهاجرت بالا، علاوه بر مهاجران معمول سالیانه مسلمان که به اروپا وارد می شوند، روند مواجهه با امواج پناه جویی و مهاجرتی چند سال اخیر نیز ادامه می یابد.

در قالب این سناریو، مسلمانان ساکن در کشورهای مورد اشاره، تقریبا سه برابر جمعیت فعلی و در حدود 14 درصد از جمعیت اروپا را تشکیل خواهند داد.
      28 عضو اتحادیه اروپا به علاوه نروژ و سوئیس 14
      آلمان 19/7
      انگلستان 17/2
      فرانسه 18
      ایتالیا 14/1
      سوئد 30/6
      اسپانیا 7/2
      هلند 15/2
     بلژیک 18/2
     اتریش 19/9
     سوئیس 12/9
     نروژ 17
     دانمارک 16
نسبت جمعیت مسلمانان به جمعیت کل در سناریوی مهاجرت بالا(به درصد)
مسئله مهم اینجاست که کشورهایی که در سال های اخیر تعداد زیادی از پناهجویان را پذیرفته اند در سناریوی مهاجرت بالا، با بیشترین تغییرات جمعیتی مواجه خواهند شد. به عنوان مثال، جمعیت مسلمانان آلمان که در سال 2016، 6 درصد از کل جمعیت بوده است، تا سال 2050 و در قالب سناریوی سوم، حدود 20 درصد جمعیت این کشور را به خود اختصاص خواهد داد.

البته این رقم در سناریوی مهاجرت متوسط و مهاجرت صفر به ترتیب 11 و 9 درصد است. سوئد نیز که به صورت نسبی تعداد زیادی از پناه جویان را پذیرفته است، اگر سطح مهاجرتی که این کشور بین سالهای 2014 تا اواسط 2016 تجربه کرد استمرار یابد، اثرات آن بر ترکیب جمعیتی این کشور بیشتر از آلمان خواهد بود به گونه ای که نسبت جمعیت مسلمانان به کل جمعیت که در سال 2016، 8 درصد بود در سال 2050 می تواند به 21 درصد در سناریوی مهاجرت بالا و 11 درصد در سناریوی مهاجرت صفر برسد.
عامل تولد فرزند نیز پیشران دوم افزایش جمعیت مسلمانان روپا بین میانه سال 2010 تا میانه سال 2016 بوده است. در این مدت در میان جمعیت مسلمان با احتساب عامل مرگ و میرو تولد، 2/9 میلیون نفر به جمعیت مسلمانان افزوده شده است.

3-جوان تر بودن جمعیت مسلمانان نسبت به غیر مسلمانان
مسلمانان در اروپا نسبت به غیر مسلمانان بسیار جوان تر هستند و خانواده های مسلمان، فرزندان بیشتری نسبت به اروپایی های دیگر دارند. در سال 2016، متوسط سن مسلمانان در سراسر اروپا 30/4 سال بود که با توجه به 43/8 سال بودن متوسط عمر اروپایی های غیر مسلمان، 13 سال جوانتر بودند. در ضمن 50 درصد مسلمانان اروپایی زیر 30 سال سن دارند حال آنکه 32 درصد غیر مسلمانان زیر 30 سال هستند. همچنین انتظار می رود که زنان مسلمان به صورت متوسط 2/6 فرزند داشته باشند حال آنکه این رقم برای غیر مسلمانان 1/6 فرزند است. نکته قابل تامل اینجاست که اروپا در حال پیر شدن جمعیت است. سهم جمعیت بیش از 65 سال نسبت به کل جمعیت همچنان در حال افزایش است و هم اکنون به حدود 20 درصد جمعیت اروپا رسیده است. با این حال، جمعیت مسلمان اروپا عامل مهمی در مقابله با این دو تهدید یعنی کاهش جمعیت و پیر شدن جمعیت بوده و خواهند بود.

4-دیدگاه جوامع اروپایی نسبت به مسلمانان
دیدگاه جوامع اروپایی نسبت به مسلمانان در کشورهای مختلف اروپایی متفاوت بوده است. به عنوان مثال دیدگاه های منفی در مورد مسلمانان در اروپای شرقی و جنوب اروپا منفی تر است. با این حال، اکثر پاسخ دهندگان در کشورهای انگلستان، آلمان، فرانسه، سوئد و هلند، دیدگاه مطلوبی نسبت به مسلمانان داشته اند. در ضمن نگاه به مسلمانان ارتباط زیادی به ایدئولوژی سیاسی افراد دارد. به عنوان مثال در حالی که 47 درصد آلمانی هایِ با گرایش راست، به مسلمانان دیدگاه مثبتی ندارند، تنها 17 درصد چپ گرایان آلمانی واجد دیدگاه منفی نسبت به آنها هستند. دیگر آنکه، در شرق و غرب قاره اروپا، گرايشات ضد مهاجرتي و ضد چند فرهنگ گرايي عامل مهمي براي جذابيت احزاب راست گراي پوپوليست هستند. به عنوان مثال، حزب "آزادي و دموکراسي مستقيم" جمهوري چک با شعار "نه به اسلام، نه به تروريسم" با کسب 11 درصد آراء در آخرين انتخابات پارلماني جمهوري چک، به سومين حزب پارلمان تبديل شد. به نظر مي رسد، جذابيت احزاب راست گراي پوپوليست اروپاي شرقي ريشه در بسترهاي تاريخي حکمراني هاي اقتدارگراي چپ و راست؛ زمينه تاريخي ناسيوناليسم قدرتمند در اين منطقه و تعريف مضيق اين احزاب از مفهوم غرب دارد. گرايش غالب در کشورهاي اروپاي شرقي پس از جنگ سرد، تلاش براي تعريف شدن ذيل جهان غرب و اروپا بوده است. در اين چارچوب، در نگاه احزاب راستگراي پوپوليست شرق اروپا، پديده مهاجرت به ويژه مهاجرت مسلمانان، به معناي آغاز پايان غرب و هويت آن است.

نتیجه
تحولات جمعیتی مسلمانان اروپا، بر فرایندهای سیاسی کشورهای اروپایی اثر گذاشته و خواهد گذاشت. به عنوان مثال در بسیاری از شهرها و حوزه های انتخاباتی در اروپا، احزاب سیاسی تنها در صورتی می توانند برنده انتخابات شوند که سهم قابل توجهی از آراء جمعیت مسلمان را حفظ کنند و در نتیجه ملاحظات و مطالبات شهروندان مسلمان را باید در نظر بگیرند. این مسئله در صورت افزایش بیش از پیش جمعیت مسلمانان در اروپا، ابعاد ژئوپلتیکی نیز خواهد یافت.

به عنوان مثال افزایش قابل پیش بینی و همزمان جمعیت مسلمانانِ خاورمیانه ای در اروپا و جمعیت لاتین تبار و آسیایی تبار در آمریکا، با تغییر اولویت ها و جهت گیری های سیاسی و ژئوپلتیکی این دو حوزه جغرافیایی، می تواند به یکی از عوامل واگرایی روابط یوروآتلانتیکی در بلند مدت بدل شود.

شاهد مثال دیگر سوئد است. گفتیم که در سناریوی مهاجرت زیاد، نسبت جمعیت مسلمان سوئد می تواند به 21 درصد کل جمعیت در سال 2050 برسد. انتخابات اخیر کشور سوئد که با توفیق نسبی حامیان راست پوپولیست همراه بود نشانه آن است که مولفه های هویتی افزایش جمعیت مسلمان حتی در کشوری چندفرهنگ گرا چون سوئد، می تواند به واکنش های سیاسی و اجتماعی منجر شود.
===========================
نويسنده : حسین مفیدی احمدی- پژوهشگر مسائل اروپا.